TÜRK KÜLTÜRÜNDE BAYKUŞ
 |
Kazakistan Parasında Kuzey Atmaca Baykuşu |
Baykuşun Yunan mitolojisinde “Athena kuşu” olarak uğur simgesi sayıldığı görülmektedir. Baykuş koca kafası, avını kapıştaki mahareti, yani gösterdiği akıl, hüner ve marifet ile Zeus’un koca kafasından doğmuş olan kızı Athena’yı temsil eder. Athena’nın ağacı kendi diktiği zeytin ağacı iken kuşu da baykuştur. Athena’nın sembollerinden mızrak savaşı, zeytin dalı barışı; baykuş da bilgeliği temsil eder. Baykuş, Yunan mitolojisinde tanrıça Athena’nın sevdiği hayvan olarak bilinmekte ve tanrıçanın gözlerinin baykuş gözü renginde olduğu anlatılmaktadır.
Roma’da ise baykuş uğursuzluk ve yıkım sembolüdür. Ötüşü ölüm haberi sayılır. Augustus, Aurelius ve Sezar’ın ölümlerinin baykuşça bildirildiği inancı mevcuttur. Baykuşun düşte görülmesi ise kötü talih diye yorumlanmıştır. Ortaçağ Avrupası’nda ise baykuş cadılıkla ve uğursuzlukla ilişkilendirilmiştir. Avrupa ve Amerika folklorunda kötü alınyazısı ve ölüm diye anlam kazanmıştır. İskoçlar baykuşu gündüz görünce bir uğursuzluğun yaklaştığına inanıp ürktükleri bilinmektedir. Galliler ise baykuş ötüşüne iki anlam vermişlerdir; ya biri ölecektir ya da bir kız bakireliğini yitirecektir. Baykuş, eski Mısırlılarda ve Hintlilerde ölüm kuşudur. Çinlilerde baykuş görmek felakete alâmettir, mutluluk ve servet habercisi ankanın karşıtıdır çünkü karanlığı simgeler. Ancak eski Çin'de baykuş, gök tanrısı temsilcisi sayılmıştır.
Türk kültüründe de baykuşun hem uğurlu hem de uğursuz sayıldığı söylenilebilir. Kazak Türklerinin baykuş soyundan geldiklerine inandıkları görülmektedir. Kazak Kirei boyunun kollarından biri hayvan-ata olarak sayesinde Samabet’in o güne kadar kısır olan karısı Söksur’un iki oğlan doğurduğu bir baykuşu kabul etmişlerdir. Şaman giysilerinde ve başlıklarında kartal ve baykuş pençeleri kullanılmıştır. Şamanın seans sırasında kullandığı anlaşılmaz pek çok sözcüğün hayvan ve kuş bağrışlarının taklitleri olduğu; bu hayvan taklitlerinin model oluşturabildiğinin yani yardımcı ruh olabildiğini bu hayvanların arasında baykuşun da olduğu bilinmektedir. Şaman kıyafetlerindeki baykuş tüyü sayesinde Tanrılar ve ruhlar âlemiyle somut ilişkiler içerisine giren kamın, birçok ruha sahip olduğu görüşü vardır.
Ricold’a göre Tatarlar ulaşılmaz çok yüksek bir dağın ardında yaşamışlar ve bir gün bir tavşanın peşinden koşarken tavşan bunları büyük bir şatoya götürünce kapının üzerinde alacabaykuşu öterken görmüşler, şatoda girdiklerinde şato bir ovaya açıldığı için geçidi bulmuşlardır. Ricold, bu hadiseden sonra Tatarların tavşanlara ve alacabaykuşlara büyük bir saygı gösterdiklerini ekler.
 |
Oğuz Türklerinin Boyları ve Ongunları |
Moğol tesiri ile yirmi dört Oğuz Türk boyu sıralanırken her dört boy için bir kuş ongon olarak belirlenmiştir ve her boyun kendisinin tanınmasını sağlayacak bir arma/simge olarak bayrağında bulundurduğu bir kuş vardır. Baykuş (ügi) ise Bayat boyunun simgesidir.
Orhan Çeltikçi’nin “Yaşar Kalafat’ın Türk Kültürüne Ait Çalışmaları” adlı tezinde dış Türklerin baykuş inancı ile ilgili şu bilgiler yer almaktadır : “Avarlarda ve Kumuklarda, baykuş konan damdan ölü çıkacağı inancı hakimdir. Gagauzlarda baykuş ölüm habercisi olarak bilinir. Baykuşun gece ağlaması, baykuşun bulunduğu evden ölü çıkacağı olarak yorumlanır. Makedonya Türklerinde Anadolu’da olduğu gibi baykuşun çatıya konup ötmesi, köpeklerin ulumaları, horozların zamansız ötmeleri ölüm habercisi sayılmaktadır. Bayır Bucak Türklerinde tavuğun horoz gibi ötmesi, köpeğin uluması, evin çatısına baykuş konması, ölüm alameti olarak algılanır. Suriye’de Yayladağı yöresi Türkmenlerinde baykuş ötmesi, yıldız kayması, kişinin kalbine doğması ölüm habercisi sayılır. Hazara Türklerinde yarasa, tilki, baykuş gibi hayvanlar uğursuz sayılır.”
Kalmuklar ise baykuşu kutsal saymışlardır. Bir Kalmuk söylencesine göre ak bir baykuş, bir gün Cengiz Han’ın hayatını kurtarmıştır; Kıbrıs Türkleri ise baykuşun ötüşünü iyi ya da kötü haber geleceği biçiminde yorumlamaktadırlar.
Türklerin Kadîm Sembolü Çift Başlı Kartal
Yorumlar
Yorum Gönder